O…

Trochę teorii…

Termin drama pochodzi od greckiego drao i oznacza działam, usiłuję. W Anglii, gdzie ,,narodziła się” drama, słowo to ma wiele znaczeń. Określa:

  • gatunek utworu literackiego,
  • teatr (widowisko, spektakl),
  • nazwę artystyczno – społecznego przedmiotu szkolnego,
  • metodę dydaktyczno – wychowawczą opartą na roli i fikcji, która weszła na stałe do ogólnonarodowego programu szkolnego.

Podstawą dramy jest rozgrywanie w różnych możliwych rolach nowych, nieznanych wcześniej, nieraz bardzo trudnych sytuacji, w celu ich zrozumienia, zdobycia bądź pogłębienia wiedzy o świecie, sobie samym i o innych ludziach.

Podstaw współczesnej teorii dramy można doszukać się w ideach Nowego Wychowania – nurtu pedagogicznego z przełomu XIX i XX wieku, które były reakcją na dotychczasową herbartowską szkołę, hołdującą encyklopedycznemu programowi. W XX wieku powstawały różne ,,szkoły twórcze” wykorzystujące sztukę, muzykę czy plastykę w wychowaniu. Opierały się one o nowe założenia spod znaku psychologii humanistycznej, której głównymi twórcami byli Maslow i Rogers. Centrum zainteresowań stał się problem, jak ułatwić i przyśpieszyć harmonijny rozwój jednostki, aby umiała ona aktualizować swoje potencjalne możliwości, aby stała się autentyczna i twórcza. W tym nurcie powstawała drama, której celem jest wykształcenie człowieka twórczego, umiejącego rozwijać swoje możliwości, rozumiejącego siebie i innych ludzi oraz otaczający świat, dążącego do samorealizacji.

W Polsce drama jako odrębny przedmiot niestety nie została ujęta w programie edukacji, chociaż jej elementy pojawiają się coraz częściej przy konstruowaniu nowoczesnych programów nauczania i wychowania. Wynika to między innymi z braku wykwalifikowanej kadry w tym zakresie. Coraz więcej uczelni pedagogicznych wprowadza dramę do swoich programów studiów utożsamiając ją li tylko z pedagogiką zabawy lub innymi metodami aktywnym.

Należy tutaj zdecydowanie podkreślić, że drama nie jest prostą metodą, wymaga specyficznych predyspozycji animatorskich od prowadzącego takich jak:

  • znajomości wszystkich technik i strategii dramowych,
  • umiejętności stosowania techniki ,,bycia w roli”,
  • umiejętności budowania przebiegu dramy z zachowaniem zasad dramowych,
  • umiejętności twórczego prowadzenia zajęć,
  • zdolności terapeutycznych w momentach przejścia na teren psychodramy,
  • umiejętności stopniowego przygotowywania dzieci do uczestnictwa w coraz trudniejszych technikach,
  • znajomość podstawowych wiadomości z zakresu rozwoju poznawczego, emocjonalnego, moralnego i społecznego dzieci i młodzieży,
  • umiejętność budowania grupy,
  • umiejętność podnoszenia świadomości grupy na coraz wyższy poziom,
  • umiejętności rozwiązywania konfliktów,
  • umiejętności społecznych i komunikacyjnych,
  • znajomości innych metod aktywnych, które są wykorzystywane w początkowej fazie zajęć.

Tych wszystkich umiejętności i wiadomości z zakresu samej dramy nie sposób jest nauczyć się z podręcznika lub na podstawowym 40 godzinnym kursie dramy I stopnia. Kształcenie w tym zakresie jest procesem rozpoczynającym się od nieświadomego powielania cudzych pomysłów do świadomego budowania własnej koncepcji zajęć. Jest to długa droga podczas której pogłębia się świadomość celowości stosowania określonych technik w określonej strategii dla potrzeb określonej grupy. Właściwie wykształcona kadra pedagogów dramy może dalej przekazywać wiedzę z zakresu metodyki dramy, zapobiegając jej wypaczeniom i spłyceniom jedynie do roli bezrefleksyjnej zabawy.

W związku z wielką siłą oddziaływania drama może pełnić wielorakie funkcje:

  • edukacyjne,
  • wychowawcze,

Dlaczego rozróżniamy teatr i dramę?

Tworzenie sztuki teatralnej jest przeznaczone dla publiczności. Proces tworzenia teatru może być edukacyjny sam w sobie – musimy zrozumieć, co wykonujemy przed publicznością, uczymy się umiejętności, aby zaprezentować tekst sztuki – ale funkcją teatru, niezależnie od tego, co dana osoba wydobędzie podczas grania roli, jest granie dla innych.

Aby jednak wykonanie było wydarzeniem bardziej niż pustym wytworem, wymaga ono głębi. Teatr nie jest teatrem, jeżeli aktor nie jest świadomie podzielony w ramach przestrzeni estetycznej, zarówno on, jak i nie on, ja i nie ja – jeżeli nie ma podziału na przestrzeń estetyczną i publiczność, jeżeli wydarzenie teatralne nie odblokowuje lub nie ukazuje publiczności najbardziej ekstremalnych sytuacji, dylematów i emocji dotyczących gamy ludzkich doświadczeń – duchowych, emocjonalnych, psychologicznych, społecznych, fizycznych itp.

Z kolei drama nie dotyczy tak bardzo nauki umiejętności teatralnych, jak budowania wyobrażonego doświadczenia. Kreuje ona sytuacje teatralne, które mają być badane przez uczestników zachęcanych do zgłębiania wiedzy na temat procesu powstawania sytuacji, do zmiany perspektywy tu i teraz, do identyfikacji z problemami oraz czasami ich rozwiązywania oraz do pogłębiania wiedzy o nich. Drama skupia się na procesie: podczas gdy działalność społeczna zależy od wielu głosów i perspektyw i polega na odgrywaniu ról, tu mamy raczej koncentrację na zadaniu, a nie na indywidualnych potrzebach, a to umożliwia uczestnikom postrzegać nowymi oczami.

Takie podejście stwarza możliwość zgłębiania pojęć, zagadnień i problemów kluczowych dla kondycji ludzkiej oraz buduje przestrzeń dla refleksji o zdobywaniu nowej wiedzy o świecie.

Drama jest bardziej związana z dostarczeniem dziecku żywego doświadczenia i uaktywnionej chwili, aniżeli z wykonaniem recytacji w konkretnym momencie. Porusza się wzdłuż edukacyjnego kontinuum, które obejmuje wiele form, od prostych scenek bardzo przypominających dziecięce zabawy po w pełni zorganizowaną partycypację (włączając granie w przedstawieniu), przy czym nacisk nadal kładziony jest na identyfikowanie i organizację możliwości uczenia się. 

Naukowo rzecz ujmując, niektóre obszary naszej pracy szkolą młodych ludzi w zakresie umiejętności teatralno-dramowych, aby umożliwić im granie w teatrze lub przekazywać te umiejętności innym poprzez nauczanie. Teatr edukacyjny i drama ma również głębszy wymiar i większe możliwości: użycie sztuki aktorskiej do łączenia myśli i uczuć w taki sposób, aby młodzi ludzie mogli odkrywać i rozważać treści spraw, badać i testować nowe pomysły, zdobywać nową wiedzę, tworzyć nowe wartości, budować poczucie własnej skuteczności i poczucie własnej wartości.

Cel i przedmiot działań teatru edukacyjnego i dramy

Celem pedagogicznym jest, aby jednostka w grupie miała możliwość dorastania jako osoba, uzyskania wiary w siebie, poprawiania swojego zdrowia społecznego oraz znalezienia własnej estetyki ekspresji. Cele pedagogiczne istnieją po to, aby umożliwić młodym ludziom tworzenie procesu osobistego rozwoju, zdobywanie emocjonalnego i intelektualnego doświadczenia, rozwijanie wyobraźni, dowiadywanie się jak rozwiązywać problemy i brać pod uwagę opinie innych, zyskanie poczucia własnej wartości, pracę nad umiejętnościami werbalnymi i umiejętnością uważnego słuchania oraz po to, aby zachęcać do pozytywnych interakcji społecznych.

Za pomocą działań teatru edukacyjnego i dramy dzieci znajdujące się w niekorzystnej sytuacji społecznej mogą doświadczyć aspektów przynależności do konstruktywnej grupy. To członkostwo w grupie pozwala uczestnikom myśleć o przejmowaniu odpowiedzialności za siebie i innych, a w rezultacie o rozwijaniu własnej samodzielności i niezależności. Główny nacisk jest kładziony na tworzenie wspólnoty, w której kreatywność i przynależność do grupy są równie ważne.

Metody stosowane w działaniach teatru edukacyjnego i dramy 

W większości opisów dramy wymieniane są te same metody stosowane podczas zajęć teatru edukacyjnego i dramy. Wśród wielu przytoczonych metod następujące pojawiają się najczęściej:

  • dialog – jako najprostszy sposób odgrywania roli, przyjmowanie perspektywy, która angażuje wszystkich uczniów, rozwija wyobraźnię, krytyczne myślenie i empatię;
  • wywiad – rozmowa z określonymi postaciami w formie fikcyjnego reportażu w mediach, konferencji prasowej lub badań opinii publicznej;
  • listy – jako opowieści z perspektywy postaci i reakcja na określone zdarzenie lub sytuację dramatyczną;
  • improwizacja – wdrażanie możliwych rozwiązań spontanicznie omawianych otwartych problemów, które są sformułowane w taki sposób, aby pobudzić ciekawość i niepewność;
  • „Rzeźba” – zamrożona forma ekspresji dotycząca stanu emocjonalnego, nastawienia lub reakcji na określone zdarzenie czy sytuację, wyrażana samodzielnie, w parach lub w zespole
  • „Rzeźby” mogą być tworzone poprzez kształtowanie dotykiem, demonstrację (odbicie/lustro) lub przez podanie ustnych instrukcji.

Polski przykład warsztatów dramy pokazuje użycie szerokiej gamy narzędzi pedagogiczno – metodycznych. Typowa sesja zaczyna się od ćwiczeń na rozgrzewkę i ćwiczeń koncentracji. Obejmują one proste schematy ruchowe (rozciąganie, odbicie/lustro, pantomimy i taniec), oddychanie, nucenie lub śpiewanie, gry na reakcję, burzę mózgów, improwizację z rekwizytami, emocjami lub prostymi sytuacjami. Uczniowie pracują samodzielnie, a następnie w parach bądź w małych lub dużych grupach. Część refleksyjna warsztatu ma postać uporządkowanej dyskusji lub wykorzystuje się w niej symboliczne techniki teatralne takie jak tunel myśli, rola na ścianie, stop-klatka z bąbelkami.

Wyniki i skutki działalności edukacyjnego teatru i dramy

Dzieci doświadczają mocy współpracy i wspólnego tworzenia, co powoduje wzrost poczucia własnej wartości, odpowiedzialności zbiorowej, dumę oraz poczucie własnej skuteczności. Uczestnicy są w stanie zrozumieć sytuację życiową innych ludzi poprzez identyfikację i zaangażowanie w tego typu sytuacje. Działalność edukacyjnego teatru i dramy daje również młodzieży możliwość eksperymentowania z rolami i normami dotyczącymi płci. Poprzez dramę mają okazję doświadczyć, jak to by było, gdyby byli kimś innym. Ponadto zdobywają doświadczenie artystyczne i sami stają się twórczy. Poprzez doświadczenie zdobywane w czasie edukacyjnych zajęć dramy, dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi także są w stanie rozwijać swoje sposoby ekspresji i komunikacji.

Z zastosowaniem technik komunikacji niewerbalnej takich jak gest, ruch, taniec i kukiełki, mogą osiągnąć widoczne rezultaty. Pozytywne doświadczenia, których nabywają na scenie biorąc udział w przedstawieniu podnoszą ich poczucie własnej wartości. Rumuńska przewodnicząca projektu podsumowała swoje doświadczenia w następujący sposób: „Dzieci nauczyły się wchodzić w interakcje z publicznością i wprowadzać humor w temat, potem kontynuowały rozwijanie własnych umiejętności komunikacyjnych i twórczych. Grając razem docieramy do twórczego wyrażania siebie. Zespoły rozwiązują konflikty i bardziej wydajnie pracują. Nauczyciele twierdzą, że uczestnicy warsztatów zapamiętują większość rozpowszechnianych informacji, a wychowawcy klas odnotowują podwyższony poziom komfortu i skuteczności. Ponadto słownictwo i działania, które rozwinęliśmy w celu wspólnego tworzenia są szczególnie przydatne w szkołach”.

Cele jakie lider/pedagog dramy może realizować

Zamiar lidera projektu, aby stworzyć dzieło artystyczne

Zamiar lidera projektu, aby uczyć o teatrze i dramie

Zamiar lidera projektu, aby dowiedzieć się o określonej tematyce lub motywie poprzez dramę

Zamiar lidera projektu, aby rozwijać kreatywności uczniów i umiejętność myślenia

Zamiar lidera dokonać zmiany w grupie społecznej

Podsumowując, nasze badania pokazują statystycznie na dużej próbie, co wielu praktyków edukacyjnego teatru i dramy intuicyjnie wiedziało od dawna. Praktycy z wieloletnim doświadczeniem i jasno postawionymi celami, mają większe szanse na osiągnięcie lepszych wyników. Postawa lidera programu ma olbrzymie znaczenie: ofiarowanie i przyjęcie wolnego wyboru ma kluczowe znaczenie.